Xodimlar uchun kiberxavfsizlik qoidalari: IT bilimisiz tushunarli

Bu qoidalar IT bo‘limi uchun emas, balki buxgalter, menejer, kassir, omborchi va rahbar uchun. Ularni bajarish uchun texnik bilim kerak emas, faqat diqqat va odat.

1. Parollar

• Har bir xizmat uchun alohida parol. Bitta parol hamma joyda — bitta sizib chiqish hamma narsani ochadi
• Uzun parol qisqa va murakkabidan yaxshiroq: bir nechta tasodifiy so‘zdan iborat ibora
• Parollarni stikerga yozmang va Telegram’da yubormang
• Kompaniya parol menejerini taklif qilsa, undan foydalaning

2. Ikki bosqichli tasdiq

Pochta, Telegram, bank, ish tizimlarida yoqing. Paroldan tashqari telefondagi kod yoki ilova orqali tasdiq so‘raladi. Parol o‘g‘irlansa ham, hisobga kirish qiyinlashadi.

Muhim: SMS yoki Telegram kodini hech kimga aytmang — na «bank xodimi»ga, na «IT bo‘limi»ga, na «Telegram qo‘llab-quvvatlash»iga. Haqiqiy xodim hech qachon kod so‘ramaydi.

3. Fishing xatlar va xabarlar

Shubhali belgilar:

• Shoshiltirish: «hisobingiz bloklanadi», «bugun to‘lamasangiz»
• Kutilmagan ilova yoki havola
• Jo‘natuvchi manzili tanish nomga o‘xshaydi, lekin biroz farq qiladi
• Login va parol kiritishni so‘raydigan sahifa

Qoida: havolani bosmasdan, xizmatga o‘zingiz brauzerda yoki ilovada kiring va tekshiring.

4. Telegram firibgarligi

• Do‘st yoki hamkasb nomidan «tezda qarz ber» xabari — telefon qilib tekshiring
• «Ovoz bering», «sovg‘a oling» havolalari akkauntni o‘g‘irlash uchun
• Noma’lum fayllar, ayniqsa dastur fayllari — ochmang
• Ish guruhlariga notanish odamlar qo‘shilganini sezsangiz — xabar bering

5. Pul va rekvizitlar

Yetkazib beruvchi «bank rekvizitlarimiz o‘zgardi» deb yozsa — oldin ma’lum telefon raqami orqali qo‘ng‘iroq qilib tasdiqlang. Rahbar nomidan shoshilinch to‘lov so‘rovi kelsa ham, odatiy tasdiqlash tartibidan o‘tkazing.

6. Qurilmalar

• Kompyuterdan ketayotganda ekranni qulflang
• Yangilanishlarni kechiktirmang
• Notanish fleshkalarni ulamang — hatto ofisda topilgan bo‘lsa ham
• Ish fayllarini shaxsiy pochta va messenjerlarga yubormang
• Telefon yo‘qolsa — darhol IT bo‘limiga xabar bering

7. Wi-Fi va ishdan tashqarida

• Ochiq jamoat Wi-Fi’da ish tizimlariga faqat kompaniya VPN’i orqali kiring
• Kafeda ekraningizni boshqalar ko‘rmasin
• Uyda ishlasangiz, oila a’zolari ish kompyuteridan foydalanmasin

8. Ma’lumot bilan ishlash

• Mijozlar ro‘yxati va shaxsiy ma’lumotlarni faqat ish tizimlarida saqlang
• Ortiqcha nusxa olmang
• Qog‘oz hujjatlarni printerda qoldirmang
• Keraksiz hujjatlarni maydalagichda yo‘q qiling

Shubhali holatda nima qilish

Agar havolani bosib qo‘ygan bo‘lsangiz, parolni kiritgan bo‘lsangiz yoki g‘alati narsa sodir bo‘lsa:

1. Uyalmang va yashirmang — vaqt muhim
2. Darhol IT bo‘limiga yoki mas’ul shaxsga xabar bering
3. O‘sha parolni darhol almashtiring
4. Kompyuterni o‘zingiz «tuzatishga» urinmang

Tez xabar bergan xodim muammoni kichikligicha qoldiradi. Xatoni yashirish esa uni katta hodisaga aylantiradi.