Kiberxavfsizlik tamoyillari: maxfiylik, yaxlitlik, foydalanish imkoniyati

Kiberxavfsizlik vositalari har yili o‘zgaradi, lekin ular tayanadigan tamoyillar o‘nlab yillar davomida bir xil. Bu tamoyillarni tushunish yangi tizim tanlashda, siyosat yozishda va pudratchi takliflarini baholashda yordam beradi.

Uchlik: maxfiylik, yaxlitlik, foydalanish imkoniyati

Xalqaro amaliyotda bu uchlik inglizcha bosh harflari bo‘yicha CIA deb ataladi.

Maxfiylik. Ma’lumotni faqat ruxsat etilgan odamlar va tizimlar ko‘radi.

• Misol: mijozlar bazasi faqat savdo bo‘limiga ochiq
• Choralar: huquqlar, shifrlash, autentifikatsiya

Yaxlitlik. Ma’lumot ruxsatsiz yoki tasodifan o‘zgartirilmagan va ishonchli.

• Misol: hisob-fakturadagi bank rekvizitlarini hech kim sezdirmasdan almashtira olmaydi
• Choralar: o‘zgarishlar jurnali, raqamli imzo, nazorat summalari, ikki kishilik tasdiqlash

Foydalanish imkoniyati. Tizim va ma’lumot kerak bo‘lganda ishlaydi.

• Misol: savdo kuni sayt va to‘lov ishlaydi
• Choralar: zaxira nusxalar, takrorlangan tizimlar, hujumlardan himoya, monitoring

Uchala maqsad ba’zan bir-biriga zid: juda qattiq maxfiylik foydalanish imkoniyatini kamaytiradi. Xavfsizlik — ular o‘rtasidagi muvozanat.

Minimal huquqlar

Har bir foydalanuvchi, dastur va xizmat faqat o‘z vazifasi uchun kerakli huquqqa ega bo‘lishi kerak.

• Buxgalter server sozlamalarini o‘zgartira olmaydi
• Hisobot dasturi bazani faqat o‘qiydi
• Administrator huquqi kundalik ish uchun ishlatilmaydi

Akkaunt buzilganda zarar faqat uning huquqlari doirasida qoladi.

Ko‘p qatlamli himoya

Bitta himoya chorasi yetarli emas, chunki har biri qachondir ishdan chiqadi. Qatlamlar bir-birini to‘ldiradi:

1. Xodim fishing xatni taniydi
2. Taniy olmasa — pochta filtri uni ushlaydi
3. Ushlamasa — ikki bosqichli autentifikatsiya parol o‘g‘irlanishiga to‘sqinlik qiladi
4. Zararli dastur ishga tushsa — antivirus va huquqlar cheklovi
5. Fayllar shifrlansa — zaxira nusxadan tiklash

Nolinchi ishonch

Eski yondashuv: ofis tarmog‘i ichidagi hamma narsa ishonchli. Bugun xodimlar uydan, telefondan, kafedan ishlaydi, tizimlar esa bulutda. Nolinchi ishonch tamoyili: har bir so‘rov, qayerdan kelishidan qat’i nazar, foydalanuvchi va qurilma tekshirilgandan keyingina ruxsat oladi.

Oddiylik

Murakkab tizim tushunilmaydi, tushunilmagan tizim himoyalanmaydi. Keraksiz xizmatlarni o‘chiring, ishlatilmaydigan akkauntlarni yoping, tarmoq tuzilmasini hujjatlashtiring.

Standart holat — yopiq

Yangi tizim, port, papka yoki akkaunt standart holatda yopiq bo‘lsin va faqat zarur bo‘lganda ochilsin. Aksincha emas: hamma narsa ochiq, keyin kimdir yopishni unutadi.

Kuzatuv va javobgarlik

• Muhim harakatlar jurnalga yoziladi
• Har bir tizimning egasi bor
• Hodisalar tahlil qilinadi va xulosa chiqariladi

Jurnal bo‘lmasa, hodisadan keyin nima bo‘lganini bilib bo‘lmaydi.

Tamoyillarni amalda tekshirish

Har bir yangi tizim yoki o‘zgarish uchun beshta savol bering:

1. Bu ma’lumotni kim ko‘ra oladi va kerakmi
2. Kim o‘zgartira oladi va bu qayerda yoziladi
3. Tizim to‘xtasa nima bo‘ladi va qanday tiklaymiz
4. Bu akkaunt yoki dastur keragidan ortiq huquqqa egami
5. Bu himoya ishdan chiqsa, keyingi qatlam nima