Biznesda blokcheyn: qayerda o‘zini oqlaydi va qayerda oddiy ma’lumotlar bazasi yetarli

Bir necha yil oldin blokcheyn ko‘p sohalarni o‘zgartiradigan texnologiya sifatida ko‘rilgan edi. Bugun aniqroq tushuncha shakllandi: u ba’zi vazifalarni yaxshi hal qiladi, ko‘plarida esa an’anaviy ma’lumotlar bazasi oddiyroq, tezroq va arzonroq. Joriy etish haqida qaror qabul qilishdan oldin bu farqni tushunish kerak.

Blokcheyn nima

Blokcheyn — taqsimlangan reyestr: yozuvlar bloklarga birlashtiriladi, har bir blok kriptografik usulda oldingisiga bog‘lanadi va reyestr nusxasi bir nechta ishtirokchida saqlanadi. Yangi yozuv qo‘shish uchun ishtirokchilar kelishuv mexanizmi orqali rozi bo‘ladi. Natijada:

• yozuvni keyinchalik sezdirmasdan o‘zgartirish juda qiyin;
• bitta markaziy operator shart emas;
• har bir ishtirokchi tarixni mustaqil tekshira oladi.

Qachon blokcheyn o‘zini oqlaydi

Quyidagi savollarga «ha» javobi ko‘p bo‘lsa, blokcheynni ko‘rib chiqish mantiqiy:

1. Ma’lumotga bir nechta mustaqil tashkilot yozadi
2. Ular bir-biriga to‘liq ishonmaydi
3. Hamma rozi bo‘ladigan ishonchli markaziy operator yo‘q yoki u istalmaydi
4. Yozuvlar tarixining o‘zgarmasligi muhim
5. Har bir ishtirokchi ma’lumotni mustaqil tekshirishi kerak

Agar bitta kompaniya ma’lumotni boshqarsa va unga hamma ishonsa, oddiy baza va audit jurnali yetarli.

Amaliy qo‘llanish yo‘nalishlari

• Ta’minot zanjirlari — mahsulot kelib chiqishini bir nechta ishtirokchi orqali kuzatish
• Raqamli aktivlar va tokenlar — huquqlarni raqamli ko‘rinishda ifodalash
• Hujjatlarni tasdiqlash — diplom yoki sertifikatning haqiqiyligini tekshirish
• Kompaniyalararo hisob-kitoblar — bir nechta tomon orasidagi o‘zaro hisob
• Kriptoaktivlar bilan ishlash — tegishli qonunchilik doirasida

O‘zbekistonda kriptoaktivlar sohasidagi faoliyat alohida qonunchilik bilan tartibga solinadi va litsenziyalanadi. Bu yo‘nalishdagi har qanday loyiha yuridik tekshiruvdan boshlanishi kerak.

Ochiq va yopiq blokcheynlar

Ochiq blokcheynlarda istalgan kishi ishtirok etishi mumkin. Korporativ loyihalarda ko‘pincha ruxsat etilgan ishtirokchilar bilan yopiq tarmoqlar ishlatiladi: ular tezroq, maxfiylikni boshqarish osonroq, lekin ishonch ishtirokchilar soniga bog‘liq.

Cheklovlar

1. Unumdorlik — kelishuv mexanizmi tufayli yozish oddiy bazaga nisbatan sekinroq
2. O‘zgarmaslik — xato yozuvni tuzatish qiyin; bu ba’zan kamchilik
3. Shaxsiy ma’lumotlar — o‘chirib bo‘lmaydigan reyestrda shaxsiy ma’lumot saqlash qonunchilik talablari bilan ziddiyatga kirishi mumkin
4. Murakkablik — ishlab chiqish, xavfsizlik auditi va qo‘llab-quvvatlash maxsus bilim talab qiladi
5. Tashqi ma’lumot — blokcheyn o‘ziga kiritilgan ma’lumotning to‘g‘riligini kafolatlamaydi; noto‘g‘ri ma’lumot ham o‘zgarmas holda saqlanadi

Joriy etish tartibi

1. Muammoni aniq ta’riflang va uni an’anaviy yechim bilan hal qilish mumkinligini tekshiring
2. Ishtirokchilarni va ularning manfaatlarini aniqlang
3. Huquqiy asoslarni o‘rganing
4. Kichik pilot loyiha bilan boshlang
5. Natijani an’anaviy yondashuv bilan solishtiring

Xulosa

Blokcheyn — ishonch muammosini hal qiluvchi vosita. Agar sizda ishonch muammosi bo‘lmasa, sizga blokcheyn ham kerak emas. Yaxshi loyihalangan ma’lumotlar bazasi, audit jurnali va aniq kirish huquqlari ko‘p vazifalar uchun yetarli va ishonchli yechim.