Sayt ma’lumotlar bazasi: buyurtmalar, mijozlar va kontent qayerda saqlanadi

Dizayn qayta chiziladi, kod qayta yoziladi, lekin yillar davomida yig‘ilgan buyurtmalar tarixi va mijozlar ro‘yxatini tiklab bo‘lmaydi. Shuning uchun ma’lumotlar bazasi — saytning eng qimmatli qismi.

Ma’lumotlar bazasi nima

Bu tartibli ma’lumotlar ombori. Eng keng tarqalgan turi — relyatsion bazalar (MySQL, PostgreSQL va boshqalar): ma’lumot jadvallarda saqlanadi, jadvallar o‘zaro bog‘lanadi. Masalan:

• Mijozlar — ism, telefon, ro‘yxatdan o‘tgan sana
• Mahsulotlar — nom, narx, qoldiq, turkum
• Buyurtmalar — qaysi mijoz, qachon, holati, summasi
• Buyurtma qatorlari — qaysi buyurtmada qaysi mahsulot va nechta

Bog‘lanishlar tufayli «bu mijoz nimalarni sotib olgan» yoki «bu mahsulot qaysi buyurtmalarda bor» degan savolga tez javob olinadi.

Boshqa turdagi bazalar

• Hujjatli (NoSQL) — tuzilmasi o‘zgaruvchan ma’lumotlar uchun
• Kesh xotirasi — tez-tez so‘raladigan ma’lumotni vaqtincha saqlash uchun
• Qidiruv indeksi — katta katalogda tez va moslashuvchan qidiruv uchun
• Fayl ombori — suratlar va hujjatlar alohida saqlanadi, bazada faqat ularga havola

Ko‘p loyihalarda ular birgalikda ishlaydi, lekin asosiy «haqiqat manbai» odatda bitta relyatsion baza bo‘ladi.

Konstruktor va CMS’da baza

Tilda yoki tayyor platformalarda baza platformaning ichida va unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish yo‘q. WordPress yoki Bitrix’da baza sizning serveringizda. Ma’lumotlarni boshqa tizimga ko‘chirish imkoniyati — eksport — platforma tanlashda muhim mezon.

Zaxira nusxa

1. Har kuni avtomatik nusxa
2. Nusxa boshqa serverda yoki bulutli omborda saqlanadi
3. Bir necha kunlik nusxalar saqlanadi, faqat oxirgisi emas
4. Vaqti-vaqti bilan nusxadan tiklab ko‘riladi

Oxirgi band ko‘pincha unutiladi, lekin tiklanmagan nusxa ishlashiga ishonch yo‘q.

Xavfsizlik

• Bazaga faqat server orqali kirish, internetga ochiq emas
• Parollar maxsus xesh funksiyalari bilan saqlanadi, ochiq ko‘rinishda emas
• Saytdagi formalar SQL-in’eksiyadan himoyalangan
• Admin huquqlari faqat kerakli xodimlarda

Shaxsiy ma’lumotlar

Mijozlarning ismi, telefoni va manzili — shaxsiy ma’lumotlar. O‘zbekiston qonunchiligida ularni qayta ishlash va saqlash bo‘yicha talablar bor, jumladan saqlash joyiga oid. Loyihani boshlashdan oldin yurist bilan aniqlashtiring va serverni shunga qarab tanlang.

Tezlik

Ma’lumot ko‘paygani sari noto‘g‘ri tuzilgan baza sekinlashadi. Ko‘p qidiriladigan maydonlarga indeks qo‘yish, keraksiz ma’lumotni tozalash, og‘ir hisobotlarni alohida ishlatish — bularni dasturchi rejalashtirishi kerak.

Bazani o‘zgartirish va migratsiyalar

Sayt rivojlangani sari bazaga yangi maydonlar va jadvallar qo‘shiladi. Bu o‘zgarishlar migratsiyalar orqali — tartibli skriptlar bilan — kiritilishi kerak, qo‘lda emas. Shunda test va asosiy serverlar bir xil tuzilmada bo‘ladi va har bir o‘zgarish tarixi saqlanadi.

Buyurtmachi uchun savollar

• Baza qayerda joylashgan va unga kimda kirish bor
• Zaxira nusxa qanchalik tez-tez olinadi va oxirgi marta qachon tiklab ko‘rilgan
• Ma’lumotlarni boshqa tizimga eksport qilish mumkinmi
• Baza tuzilmasi hujjatlashtirilganmi